Sağlık Okuryazarlığı ve Sağlık Bilimleri İlişkisi

Teknolojinin de gelişmesiyle yaşadığımız dönemde bilgiye erişmek artık çok kolay! Bu konfor içerisinde olan insanlık ise herhangi bir sorusunun cevabını, bu bilgi denizinde saniyeler içerisinde bulabilmekte. Hatta bulduğu bilgiyi sorgulamadan doğru kabul etmektedir. Hatta ve hatta hekime gitmeden tanı koyabilmekte ve dahası kendi kendine tedavi uygulayabilmektedir. Tüm bunlar olurken araştırmanın, doğru bilgiye ulaşmanın, sorgulamanın, öğrendiklerimizi akıl süzgecinden geçirmenin ne denli önemli olduğunu unutmuş gibiyiz. Sosyal medyayla böylesi iç içe olduğumuz bu günlerde, doğru bilginin önemine aldırmaksızın adeta bir bilgi çöplüğü içerisinde kendimize yiyecek arar gibi davranıyoruz. İnternetten araştırdığımız ve ikna olduğumuz bilginin bir nevi kölesi olmuş gibiyiz. Peki doğru  mu yapıyoruz? Sizce sağlık okuryazarı olmak nedir? Bu sorunun yanıtını da hızlıca internetten “araştırma”dan en iyisi gelin bir göz atalım.

Günümüzde bilim olağanca hızıyla ilerlemekle birlikte, insan hayatının olmazsa olmazları arasına girmeyi başarmıştır.  Bilimin sonucu olarak ortaya çıkan teknoloji, hayatımızın her alanında varlığını daha fazla hissettirmektedir. Bilim ve teknoloji arasında döngüsel bir ilişki vardır; bilimsel çalışmalar uygulamaya elverişli bilgi üreterek teknolojik gelişmeye yol açarken, teknolojik gelişmeler de bilimsel araştırmanın daha uygun şartlarda yapılmasını sağlayarak bilimin ilerlemesini hızlandırmaktadır. Günümüzde, insanlık üzerindeki önemi ve etkisi nedeniyle hakkında en çok araştırma yapılan bilim dallarından biri sağlık bilimidir. Bu sebeple, sağlık bilimleri çok hızlı bir şekilde gelişmekte ve değişmektedir. Bu durum sağlık biliminde tıbbi bilginin yönetimini de oldukça zorlaştırmaktadır. Doğru bir yönetim, bilgiyi üretken kılarak, bilginin depolanmasını, paylaşılmasını, geliştirilmesini ve kullanılmasını sağlamaktır. Bu da sağlık okuryazarlık düzeyinin artmasında önemli rol oynamaktadır. Biliyoruz ki bilgi her şeydir. Bilim ve uygulama alanları da gücünü bilgiden almaktadır. Elbette bu bilginin doğru, güvenilir, güncel ve geçerli olması gerekir. Sağlık bilimlerindeki “kanıta dayalı bilgi” de buna dahildir. Bu nitelikleri taşıyan bilgi olmadan bilimsel araştırma yapılamaz, bilimin gerçeğine ulaşılamaz ve uygulama alanının başarısından ve varlığından söz edilemez.

Sağlık okuryazarlığı, literatürde birden çok  tanımı olmasına karşın aslında çok daha kapsamlı bir kavramdır. Sağlık okuryazarlığı; sağlık bilgilerini öğrenmeyi, sağlığı geliştirmeyi, sağlıkla ilgili literatür taramayı, sağlık verilerini doğru şekilde kullanıp yorumlamayı, verimliliği artırmayı ve doğru şekilde paylaşmayı kapsar. Öte yandan “Sağlık okuryazarlığı, bireylerin kendileri ve toplum sağlığı ile ilgili karar ve davranışlarını yönlendirecek temel sağlık bilgisi ve hizmetleri konusunda bilgi birikimleri, bu bilgilere erişimleri, erişilen bilgiyi anlamaları, kullanmaları ve nesilden nesile aktarmalarıdır.” (4).  Bu okuryazarlık kendi içerisinde sınıflandırılmaktadır:

  • Fonksiyonel (İşlevsel) Sağlık Okuryazarlığı: Bireylerin sağlıkla ilgili temel okuma ve yazma becerilerini gösterir. Sağlık risklerini veya sağlık sistemini nasıl kullanacağını bilmesi, temel sağlık eğitim materyallerini okuma yeteneği olarak bilinir.
  • İnteraktif (Etkileşimli) Sağlık Okuryazarlığı: Sağlık aktivitelerine katılma, sağlık mesajlarını anlama, değişen koşullarda sağlık enformasyonunu uygulama anlamına gelir.
  • Kritik (Eleştirel) Sağlık Okuryazarlığı: Gelişmiş bilişsel ve sosyal yetenekleri içerir. Sağlık enformasyonunu kritik olarak analiz edebilme, kişisel ve toplum kapasitesini geliştirebilme, sağlığın sosyal ve ekonomik tanımını görebilme, sağlığın politik ve ekonomik boyutlarını anlayabilme anlamına gelir.

21. yüzyıla ait toplumlar, sağlıkla ilgili doğru karar verme paradoksuyla karşılaşırlar. Dolayısıyla insanlar, yaşam standartları ve sağlık sistemlerinden dolayı sağlıklı seçimleri yaparken giderek daha fazla zorlanmaktadır. Bu paradoks bazı ülkelerde sağlık okuryazarlığı krizini ortaya çıkarmıştır. Düşük düzeyde sağlık okuryazarlığı; daha az sağlıklı seçimler, daha riskli sağlık davranışları, daha zayıf sağlık, daha az-öz yönetim ve daha fazla hastaneye yatış ile sonuçlanmaktadır. Bu durum sağlık sisteminde insani ve finansal kaynakları da önemli ölçüde tüketmektedir (5). Sonuç olarak sağlık okuryazarlığı düzeyi ne kadar düşükse, sağlığa olan etkileri de bir o kadar da olumsuz olacaktır. Dolayısıyla sağlığı geliştirmek ve sürdürmek, bireylerin ve toplumun sağlıkla ilgili davranışlarını, tutumlarını geliştirmek için var olan okuryazarlık düzeyinin de yükseltilmesi gereklidir. Bu gelişim sadece bireylerin veya sağlık sektörünün çabasıyla sağlanamaz. Kolektif bir yaklaşım gereklidir. Sağlık sektörünün yanı sıra eğitim sektörü, sivil toplum kuruluşları, akademik çevre, medya ve iletişim sektörü, iş dünyası gibi çeşitli alanların ortak çabası gerekmektedir.

Sağlık okuryazarlığının gelişmesi “yaşam boyu öğrenme” uygulaması ile yakından ilişkili olduğu bilinmektedir. Dolayısıyla temel belirleyici unsurun genel eğitim düzeyi olduğunu unutmamamız gerekmektedir. “Yaşam boyu öğrenme” politikasının benimsenerek, başarıyla uygulandığı toplumlarda sağlık okuryazarlık düzeyi yüksek bulunmuştur. Ayrıca okul öğrenimi dışında, aile içi eğitimden başlayarak arkadaş gruplarında ve çeşitli sosyal ortamlarda değişik eğitim fırsatları yaratılabilir. Örneğin sağlıkla ilgili temel kavramların çocuk oyunları veya konuşmalar içerisinde aktarılması, okul ve okul dışı eğitim programlarında bu konuya yer verilmesi, bireylerin özelliklerine ve kapasitelerine uygun programlar oluşturulması, oluşturulan programlarda katılımcıların eğitim süreci içerisinde aktif olmalarının sağlanması gibi önerilerde bulunabiliriz. Ayrıca bireylerin akademik açıdan doğru bilgiye ulaşabilmesi adına yerli literatür tarama kaynakları olarak; Türkiye Bibliyografyası, Türkiye Makaleler Bibliyografyası ve TÜBİTAK veri tabanları; yabancı olarak da ScienceDirect, MEDLINE, Ovid, MedScape, PubMed gibi veri tabanları kullanılmasını önerebiliriz.

Sonuç olarak; sağlık okuryazarlık seviyesinin arttırılmasının toplum açısından kazanımı yüksek olacaktır. Bu kazanımın gerçekleşmesinde sağlık çalışanları kadar medyaya da iş düşmektedir. Bireylerin bilgi edinme konusunda sıklıkla başvurmakta oldukları medyanın, sağlık okuryazarlığını geliştirmek üzere, sorumlu yayıncılık anlayışı ile hareket etmesi büyük önem taşımaktadır. Başta sağlık çalışanları olmak üzere, toplumdaki herkesin sağlık okuryazarlığı farkındalığının artırılması ve sağlık okuryazarlık düzeyinin yükseltilmesi gereklidir. Sağlık çalışanlarının sağlık hizmeti talep eden bireyler ile doğru iletişim kurarak bu konuda öncülük yapmaları ve halkı bilinçlendirmeleri oldukça büyük öneme sahiptir.

Yazar: İpek Canyakanlar

Editör: Simge Kuralay Yılmaz

 

REFERANSLAR

  1. Tözün, M., & Sözmen, M. K. (2014). Halk sağlığı bakışı ile sağlık okuryazarlığı. Smyrna Tıp Dergisi, 48-54.
  2. Çopurlar, C. K., & Kartal, M. (2016). Sağlık Okuryazarlığı Nedir? Nasıl Değerlendirilir? Neden Önemli? TJFM&PC.
  3. Durmaz, Y., Yayan, E. H., Sezgin, D., & Yakıncı, C. (2015). Sağlık personelinin “sağlık okuryazarlığı” kavramı hakkındaki bilgi düzeyi. Konuralp Tıp Dergisi, 114-117.
  4. Health Literacy. In: Kickbusch I, Pelikan LM, Apfel F,Tsouros AD, editors. World Health Organization, Regional Office for Europe, 2013.
  5. Beauchamp A, Buchbinder R, Dodson S & et al. Distribution of Health Literacy Strengths and Weaknesses Across Socio-Demographic Groups: A Cross-Sectional Survey Using the Health Literacy Questionnaire (HLQ). BMC Public Health 2015; 15:67.
  6. Bilir, N. (2014). Sağlık okuryazarlığı. Turkish Journal of Public Health, 61-68
  7. Canyakanlar, İ., Güngördü, A.E. (2018). Sağlık Okuryazarlığı ve Sağlık Bilimleri ve Uygulama Alanları ile Bil ve Belge Yönetimi Bilimi ve Uygulama Alanları Arasındaki İlişki. III.Uluslararası Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü Öğrenci Kongresi Bildiriler, Ankara Üniversitesi, 187-196.
  8. Sönmez, B. F. (2011). Sağlık okuryazarlığına AR-GE Yaklaşımı, Ankara. Erişim: 15.12.2014. www.saglik.gov.tr/TR/dosya/1- 72538/h/bfs-soy-egitim
Paylaşmak Güzeldir:

İlginizi Çekebilir